يا ايها الذين امنوا توبوا الى الله توبة نصوحا عسى ربكم ان يكفر عنكم سيئاتكم(تحريم/8)
اى كسانى كه ايمان آورده ايد به خداوند توبه كنيد توبه اى خالص و بادوام، شايد كه پروردگارتان بدى شما را ناديده بگيرد.
از ديدگاه قرآن توبه كسى قبول است كه داراى شرائط ويژه اى باشد:
انما التوبة على الله للذين يعملون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب فاولئك يتوب الله عليهم و كان الله عليماً حكيماً، وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى اذا حضر احدهم الموت قال انى تبت الان و لا الذين يموتون و هم كفار اولئك اعتدنا لهم عذاباً اليماً (نساء / 17 - 18)
همانا بر خداست توبه كسانى را بپذيرد كه از روى نادانى كار بد كنند آنگاه به زودى توبه نمايند پس خدا توبه آنها را مى پذيرد و خدا عليم و حكيم است و قبول نيست توبه كسانى كه كارهاى بد مى كنند تا وقتى كه مرگ يكى از آنها فرا رسد و بگويد اكنون توبه كردم، همچنين قبول نيست توبه كسانى كه مى ميرند در حالى كه كافرند، براى آنها عذاب دردناكى آماده كرده ايم.
طبق اين آيات شريفه قبولى توبه شرايط خاصى دارد كه عبارتند از:
1ـ توبه بايد از گناهى باشد كه از روى جهالت و نادانى انجام گرفته است و البته منظور از جهالت در اينجا اين نيست كه گناه بودن آن عمل را نمى دانست بلكه منظور اين است كه بر سبيل عناد با خدا و در مقام معارضه با حقتعالى آن عمل را انجام نداده باشد. ممكن است انسان گناهى را مرتكب شود اما نه به عنوان عناد با خدا بلكه از روى هوى و هوس كه خود نوعى جهالت است در چنين صورتى است كه اگر واقعاً توبه كند توبه او پذيرفته مى شود اما اگر گناه را در مقام معارضه با خدا و با انگيزه عناد ولجاجت مرتكب شد، معلوم نيست كه خداوند توبه از چنين گناهى را قبول كند.
2ـ توبه بايد زود انجام بگيرد و انسان حق ندارد توبه را به تأخير بياندازد البته در بعضى از روايات عبارت (من قريب) به زودتر از مرگ تفسير شده است و گويا منظور اين است كه تا پيش از مرگ توبه كند و اگر با رسيدن نشانه هاى مرگ توبه كرد قبول نيست. اگر منظور اين باشد جمله بعدى (وليست التوبة) توضيح آن خواهد بود.
3ـ توبه بايد هنگامى باشد كه انسان قدرت انتخاب و اختيار و آزادى عمل داشته باشد اما اگر انسان به مرحله اى رسيد كه با مرگ دست به گريبان شد و آثار آن را معاينه و مشاهد كرد، ديگر فرصتى براى توبه نيست و توبه در اين دم آخر مقبول درگاه الهى نخواهد بود.
4ـ توبه كسانى كه كافر از دنيا مى روند قبول نيست بنابر اين پشيمانى كفار در عالم برزخ و يا در روز قيامت سودى به حال آنها نخواهد داشت.
شبيه آياتى كه خوانديم آيه ياد شده در زير است:
انه من عمل منكم سوء بجهالة ثم تاب من بعده و اصلح فانه غفور رحيم (انعام/54)
همانا اگر كسى از شما از روى جهالت كار بدى كند آنگاه توبه نمايد و خود را اصلاح سازد، به درستى كه خداوند آمرزنده و بخشنده است.
در اين آيه شرط ديگرى براى قبولى توبه آمده است و آن عبارت است از اصلاح حال شخص كه بايد بعد از توبه انجام گيرد و شايد اين شرط اشاره باشد به اين كه توبه كننده بايد تصميم قطعى بگيرد كه ديگر به سوى گناهى كه از آن توبه كرده باز نگردد و آن را تكرار نكند. البته قيد اصلاح بعد از توبه در آيات ديگرى نيز آمده است كه ما آنها را نياورديم.
از بعضى از آيات چنين استفاده مى شود كه اگر توبه با شرائط لازم انجام بگيرد، قبولى آن از سوى خداوند حتمى است زيرا در اين آيات، خداوند به طور قطعى وعده قبول توبه را مى دهد:
فمن تاب من بعد ظلمه واصلح فان الله يتوب عليه (مائده / 39)
پس هر كس توبه كند پس از آن كه ظلم كرده، واصلاح نمايد، پس خداوند توبه او را قبول مى كند.
وانى لغفار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثم اهتدى (طه / 82)همانا من آمرزنده هستم براى كسى كه توبه كند و ايمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد و آنگاه هدايت شود.
به طورى كه از اين آيات و آيات ديگر استفاده مى شود، بخشيده شدن گناهان كسى كه توبه مى كند حتمى است و خداوند آن را وعده داده است. گاهى ممكن است حتى بدون توبه هم عفو الهى شامل حال كسى بشود به گونه اى كه گويا توبه كرده است خداوند كريم در قرآن اين مژده را به بندگان خود داده ولى آن را حتمى والزامى نكرده است:
ثم انزل الله سكينته على رسوله و على المؤمنين وانزل جنوداً لم تروها و عذب الذين كفروا و ذلك جزاء الكافرين، ثم يتوب الله من بعد ذلك على من يشاء والله غفور رحيم (توبه / 26 - 27)
سپس خداوند آرامش خود را بر پيامبرش و مؤمنان نازل كرد ولشكرى فرستاد كه آن را نمى ديديد و كافران را عذاب نمود و اين است جزاى كافران، سپس خداوند بعد از اين هر كس را كه بخواهد مى بخشد، خدا آمرزنده و بخشنده است.
ليجزى الله الصادقين بصدقهم و يعذب المنافقين ان شاء او يتوب عليهم ان الله كان غفوراً رحيماً (احزاب / 24)
تا خداوند راستگويان را به سبب راستگوئى شان پاداش دهد و منافقان را عذاب كند اگر بخواهد ويا آنها را بيامرزد كه خدا آمرزنده و بخشنده است.
البته عفو ابتدائى خداوند كه گاهى شامل حال بنده اى مى شود كه هنوز توبه نكرده، امرى مسلم است و آيات بسيارى به آن دلالت دارد. منتهى در دو آيه اى كه آورديم لفظ توبه به كار رفته و منظور همان عفو ابتدائى است. بديهى است كه عفو ابتدائى خداوند كه گاهى شامل حال بعضى از بندگان مى شود، براى خود حساب و كتابى دارد و شامل همه نمى شود، بلكه كسانى از آن برخوردار مى شوند كه در خود شايستگى و اهليت آن را ايجاد كنند اگر چه از گناه بخصوصى توبه نكرده اند.
مطلب ديگرى كه در اينجا متذكر مى شويم اين است كه گاهى بنده خالصى از اين كه لحظه اى از ياد الهى غافل شده و يا ترك اولائى از او سرزده و يا انتخاب احسن نكرده است خود را گناهكار مى داند و از اين نقيصه به درگاه خداوند توبه مى كند. توبه اى كه در قرآن كريم به بعضى از انبياء نسبت داده شده، از اين نـوع است:
فتلقى آدم من ربّه كلمات فتاب عليه انه هو التواب الرحيم (بقره / 37)
پس آدم از پروردگار خود كلماتى را دريافت نمود پس به او توبه كرد همانا او بسيار توبه پذير و بخشنده است.»
و خر موسى صعقا فلما افاق قال سبحانك تبت اليك و انا اول المؤمنين (اعراف/148)
موسى بيهوش افتاد و چون به هوش آمد، گفت: منزهى خدايا به سوى تو توبه كردم و من از نخستين مؤمنان هستم.
درباره توبه در روايات معصومين مطالب جالبى آمده و اكنون كه بعضى از آيات مربوط به توبه را خوانديم، فرازهايى از روايات راجع به توبه را نقل مى كنيم.
توبه از ديدگاه معصومين
1 ـ عن الصادق (ع) قال: انّ الله يفرح بتوبة عبده المؤمن اذا تاب كما يفرح احدكم بضالّته اذا وجدها.(5)
امام صادق(ع) فرمود: خداوند به سبب توبه بنده مؤمن خود وقتى توبه مى كند، خوشحال مى شود همانگونه كه يكى از شما وقتى گمشده خود را مى يابد خوشحال مى شود.
2 ـ عن الباقر (ع) قال: التائب من الذنب كمن لاذنب له و المقيم على الذنب وهو يستغفر منه كالمستهزئ.(6)
امام باقر (ع) فرمود: كسى كه از گناه توبه مى كند مانند كسى است كه گناه ندارد و كسى كه در حال استغفار باز هم مرتكب آن گناه است مانند كسى است كه مسخره مى كند.
3 ـ پيامبر خدا(ص) فرمود: هر كس پيش از يك سال از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را قبول مى كند. سپس فرمود: يك سال زياد است; هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را قبول مى كند. سپس فرمود: يك سال زياد است; هر كس يك ماه پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را قبول مى كند. سپس فرمود: يك ماه زياد است; هر كس يك جمعه پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را قبول مى كند. سپس فرمود: يك جمعه زياد است; هر كس يك روز پيش از مرگش توبه كند، خداوند توبه او را قبول مى كند سپس فرمود: يك روز هم زياد است; هر كس بيش از آنكه مرگ را مشاهده كند توبه نمايد، خداوند توبه او را قبول مى كند.(1)
4 ـ قال اميرالمؤمنين(ع): ترك الخطيئة ايسر من طلب التوبه و كم من شهوة ساعة اورثت حزنا طويلا.(2)
اميرالمؤمنين (ع) فرمود: ترك نمودن گناه آسانتر از طلب توبه است و چه بسا شهوت يك لحظه باعث اندوه طولانى شود.
5 ـ امام صادق(ع) فرمود: گاهى شخصى گناهى مى كند و به وسيله همان گناه وارد بهشت مى شود. گفته شد: خدا به وسيله گناه او را وارد بهشت مى كند؟ فرمود: بلى او گناه مى كند و همواره از گناه خود مى ترسد و از خودش بدش مى آيد پس خدا به او رحم مى كند و به بهشت وارد مى سازد.(3)
6 ـ قال النبى(ص): كل بنى آدم خطّاء و خير الخطّائين التوّابون المستغفرون.(4)
پيامبر (ص) فرمود: همه فرزندان آدم خطاكارند و بهترين خطاكاران، توبه كنندگان واستغفار كنندگانند.
يآ أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسآءَ كَرْهاً وَ لا تَعْضُلُوهُنَّ
 

ــــــــــــــــــــــــــــ
1 - كافى ج 2 ص 44
2 - محجة البيضاء ج 7 ص 96
3 - كافى ج 2 ص 626
4 - محجة البيضاء ج 7 ص 81

5 - كافى ج 2 ص 436
6 - همان

تفسیر کوثر  جلد 2 ص 30 -384   http://eslamy.blogfa.com/8605.aspx